દેશમાં ડિજિટલ ચુકવણીને લઈને છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી ચાલી રહેલી ચર્ચામાં મહત્વનો વળાંક આવ્યો છે. ઓલ ઇન્ડિયા મોબાઇલ રિટેલર્સ એસોસિયેશને ૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ દેશવ્યાપી ‘નો યુપીઆઈ ડે’નું આયોજન કરવાની જાહેરાત કરી હતી. આ વિરોધનો મુખ્ય હેતુ બે હજાર રૂપિયાથી વધુની કેટલીક વેપારી યુપીઆઈ ચુકવણીઓ પર લાગુ થનારા પ્રસ્તાવિત શુલ્કનો વિરોધ કરવાનો હતો. જોકે હવે વેપારી સંગઠનોએ કેન્દ્ર સરકાર સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ આ વિરોધ પાછો ખેંચવાનો નિર્ણય લીધો છે.
શરૂઆતમાં મોબાઇલ વેપારીઓ અને અન્ય વેપારી સંગઠનોએ પ્રસ્તાવિત મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા મુજબ ૧૫ ઓક્ટોબરથી બે હજાર રૂપિયાથી વધુની પાત્ર વેપારી યુપીઆઈ ચુકવણી પર શૂન્ય દશાંશ ચાર ટકા જેટલું શુલ્ક લાગુ કરવાની વાત કરવામાં આવી હતી. આ શુલ્કની મહત્તમ મર્યાદા ત્રણસો રૂપિયા રાખવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ થતી યુપીઆઈ ચુકવણી પર આ શુલ્ક લાગુ થવાનું નથી.
વેપારી સંગઠનોનું કહેવું હતું કે નાના દુકાનદારો અને છૂટક વેપારીઓ સામાન્ય રીતે ઓછા નફાના આધારે વ્યવસાય ચલાવે છે. આવા વેપારીઓ માટે ડિજિટલ ચુકવણી પર વધારાનો ખર્ચ તેમની આવક અને ખર્ચના સંતુલનને અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને મોબાઇલ ફોન અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓના વેપારમાં મોટા મૂલ્યની ચુકવણી સામાન્ય બાબત હોવાથી વેપારીઓએ આ મુદ્દે પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
આ વિરોધના ભાગરૂપે શરૂઆતમાં ૨ ઓક્ટોબરે વેપારીઓ દ્વારા યુપીઆઈના ક્યુઆર કોડ, ચુકવણી ઉપકરણો અને સંબંધિત સાધનોને કાળા કપડાથી ઢાંકવાની યોજના બનાવવામાં આવી હતી. કેટલાક વેપારીઓએ તે દિવસે યુપીઆઈ મારફતે ચુકવણી સ્વીકારવામાં નહીં આવે તેવી જાહેરાત કરવાની પણ તૈયારી કરી હતી. આ દિવસ ગાંધી જયંતિ હોવાથી વિરોધનું આયોજન પણ ચર્ચામાં આવ્યું હતું.
પરંતુ ત્યારબાદ વેપારી પ્રતિનિધિઓએ કેન્દ્રીય નાણામંત્રી સાથે બેઠક કરી હતી. બેઠક દરમિયાન યુપીઆઈ વ્યવહારો પરના પ્રસ્તાવિત શુલ્ક, તેની અમલવારીની મર્યાદા અને નાના વેપારીઓ પર તેની સંભવિત અસર અંગે ચર્ચા થઈ હતી. ચર્ચા બાદ ઓલ ઇન્ડિયા મોબાઇલ રિટેલર્સ એસોસિયેશન અને અન્ય સંબંધિત વેપારી સંગઠનોએ ૨ ઓક્ટોબરનો વિરોધ પાછો ખેંચવાનો નિર્ણય લીધો છે.
આનો અર્થ એ છે કે ૨ ઓક્ટોબરે દેશભરમાં યુપીઆઈ સેવા બંધ નહીં રહે. ગ્રાહકો સામાન્ય રીતે યુપીઆઈ દ્વારા ચુકવણી કરી શકશે. ‘નો યુપીઆઈ ડે’ની જાહેરાતને કારણે ગ્રાહકોમાં યુપીઆઈ ચુકવણી અંગે મૂંઝવણ ઊભી થઈ હતી, પરંતુ વિરોધ પાછો ખેંચાયા બાદ હાલ એવી કોઈ દેશવ્યાપી યુપીઆઈ બંધની સ્થિતિ નથી.
વેપારી સંગઠનો હજુ પણ પ્રસ્તાવિત શુલ્કની વ્યવસ્થા અંગે કેટલાક ફેરફારોની માંગ કરી રહ્યા છે. તેમાં અમલવારી મુલતવી રાખવા, શુલ્ક લાગુ થતી રકમની મર્યાદામાં ફેરફાર કરવા અને વેપારીથી વેપારી થતા વ્યવહારોને અલગ રીતે જોવાની માંગનો સમાવેશ થાય છે. વેપારી સંગઠનોનું કહેવું છે કે નીતિ બનાવતી વખતે નાના દુકાનદારો અને ગ્રાહકો બંનેના હિતોને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ.
યુપીઆઈ ભારતમાં રોજિંદા જીવનનો મહત્વનો ભાગ બની ગયું છે. શાકભાજી ખરીદવાથી લઈને મોટી વસ્તુઓની ખરીદી સુધી લાખો લોકો તેનો ઉપયોગ કરે છે. તેથી યુપીઆઈના વેપારી વ્યવહારો પર કોઈપણ નવા શુલ્કની અસર માત્ર વેપારીઓ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ડિજિટલ ચુકવણીની સમગ્ર વ્યવસ્થા પર તેની અસર અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.
હાલમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ૨ ઓક્ટોબરનો ‘નો યુપીઆઈ ડે’ પાછો ખેંચાઈ ગયો છે. જોકે પ્રસ્તાવિત શુલ્ક અંગેની ચર્ચા હજુ ચાલુ છે અને સરકાર તથા વેપારી સંગઠનો વચ્ચે આગળની ચર્ચામાં આ મુદ્દે શું નિર્ણય લેવાય છે તેના પર વેપારીઓ અને ગ્રાહકોની નજર રહેશે.
