29 સપ્ટેમ્બર 2026 દેશમાં ઝડપથી લોકપ્રિય બનેલી ડિજિટલ ચૂકવણી વ્યવસ્થાને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો છે. ₹2,000થી વધુની કેટલીક વેપારી UPI ચૂકવણીઓ પર વેપારી સવલત દર લાગુ કરવાની નવી વ્યવસ્થાને પડકારતી અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર, ભારતીય રિઝર્વ બેંક અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયાને નોટિસ પાઠવી છે. જોકે, અદાલતે હાલ આ વ્યવસ્થાના અમલ પર વચગાળાની રોક લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો છે. પરિણામે 15 ઓક્ટોબરથી સૂચિત નવી વ્યવસ્થા લાગુ થવાનો માર્ગ હાલમાં ખુલ્લો છે.
નવી વ્યવસ્થા હેઠળ પસંદગીના વેપારી વ્યવહારોમાં ₹2,000થી વધુની UPI ચૂકવણી પર 0.4 % વેપારી સવલત દર નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. જોકે આ દર દરેક યુપીઆઈ વ્યવહાર પર લાગુ થવાનો નથી. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ વચ્ચે થતી ચૂકવણી આ વ્યવસ્થાથી બહાર રહેશે. ₹2,000 સુધીની કેટલીક ચૂકવણીઓ અને નિર્ધારિત નાના વેપારીઓ માટે પણ રાહતની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં થયેલી અરજીમાં આ શુલ્કની કાયદાકીય માન્યતા અંગે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. અરજદાર પક્ષે દલીલ કરી છે કે આ પ્રકારનો દર લાગુ કરવાની પ્રક્રિયામાં પૂરતી કાયદાકીય સુરક્ષા, પારદર્શિતા અને યોગ્ય જાહેર પ્રક્રિયાનો અભાવ છે. અદાલતે હવે સંબંધિત પક્ષો પાસેથી આ મુદ્દે વિગતવાર જવાબ માગ્યો છે. કેન્દ્ર સરકાર, ભારતીય રિઝર્વ બેંક અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયાને ચાર અઠવાડિયામાં પોતાનો જવાબ રજૂ કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
સુનાવણી દરમિયાન સરકાર તરફથી શુલ્કની રચના અંગે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ માહિતી રજૂ કરવામાં આવી હતી. સરકારનું કહેવું છે કે આ દરને સરકાર દ્વારા વસૂલવામાં આવતો કર માનવો જોઈએ નહીં. તેના બદલે આ વ્યવસ્થા બેંકો અને ચૂકવણી સાથે સંકળાયેલા સેવા પ્રદાતાઓના ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. સરકાર તરફથી અદાલતને એવી માહિતી પણ આપવામાં આવી કે યુપીઆઈ વ્યવહારોના મોટા હિસ્સા પર આ શુલ્ક લાગુ નહીં પડે.
નવા માળખા મુજબ સામાન્ય પાત્ર વેપારી વ્યવહારો માટે 0.4 % નો દર રાખવામાં આવ્યો છે. મોટા વ્યવહારો માટે મહત્તમ શુલ્કની મર્યાદા ₹300 રાખવામાં આવી છે. કેટલીક આવશ્યક સેવાઓ માટે અલગ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હોવાનું પણ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. નાના વેપારીઓને પણ ચોક્કસ શરતો હેઠળ આ શુલ્કમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
આ સમગ્ર મુદ્દામાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે શુલ્ક સીધો દરેક UPI વપરાશકર્તા પાસેથી વસૂલવાનો નિયમ નથી. ખાસ કરીને વ્યક્તિ પોતાના પરિવારના સભ્ય, મિત્ર અથવા અન્ય વ્યક્તિને પૈસા મોકલે ત્યારે આ વેપારી સવલત દર લાગુ થવાનો નથી. મુખ્ય ફેરફાર વેપારીને કરવામાં આવતી નિર્ધારિત મોટી ચૂકવણીઓ સાથે સંબંધિત છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે હાલ અમલ પર રોક ન લગાવતા 15 ઓક્ટોબરની સમયમર્યાદા યથાવત્ રહી છે. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે અદાલતે નવા શુલ્કને અંતિમ રીતે માન્ય જાહેર કરી દીધો છે. અદાલત હવે કેન્દ્ર સરકાર અને અન્ય સંબંધિત સંસ્થાઓના જવાબો તથા કાયદાકીય આધારની તપાસ કરશે. ત્યારબાદ આ મામલે આગળની કાર્યવાહી નક્કી થઈ શકે છે.
આ નિર્ણયને કારણે વેપારીઓ અને ડિજિટલ ચૂકવણી ક્ષેત્રમાં પણ ચર્ચા વધી છે. એક તરફ યુપીઆઈ વ્યવસ્થાની નાણાકીય ટકાઉપણું જાળવવા માટે ખર્ચની ભરપાઈ અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે, તો બીજી તરફ વેપારીઓ પર વધતા ખર્ચની શક્ય અસર અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. જોકે હાલ ગ્રાહકો માટે સીધો વધારાનો ચાર્જ લાગુ થયો નથી અને અંતિમ કાનૂની સ્થિતિ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી કાર્યવાહી બાદ સ્પષ્ટ થશે.
આથી હાલમાં યુપીઆઈ વપરાશકર્તાઓ માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે 15 ઓક્ટોબરથી ₹2,000થી વધુની દરેક UPI ચૂકવણી પર શુલ્ક લાગશે એવું નથી. આ નિયમ ચોક્કસ પ્રકારની વેપારી ચૂકવણીઓ માટે છે અને તેમાં અનેક મુક્તિઓ તથા મર્યાદાઓ પણ છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આગામી આદેશો બાદ આ વ્યવસ્થામાં કોઈ ફેરફાર થાય છે કે નહીં તેના પર હવે સૌની નજર રહેશે.
