ભારતમાં રોજિંદા જીવનનો મહત્વનો ભાગ બની ગયેલી UPI ચુકવણી વ્યવસ્થામાં ૧૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬થી મોટો ફેરફાર થવાનો છે. નવી વ્યવસ્થા હેઠળ બે હજાર રૂપિયાથી વધુની કેટલીક વ્યક્તિથી વેપારીને થતી ચુકવણીઓ પર વેપારી ડિસ્કાઉન્ટ દર લાગુ થશે. જોકે આ સમાચારનો અર્થ એવો નથી કે સામાન્ય ગ્રાહકને દરેક મોટી યુપીઆઈ ચુકવણી વખતે અલગથી શુલ્ક ચૂકવવું પડશે. સરકાર દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે આ શુલ્ક વેપારી ચુકવણી વ્યવસ્થાનો ભાગ છે અને ગ્રાહકો પાસેથી સીધું વસૂલવાનું નથી.
નવી વ્યવસ્થા હેઠળ બે હજાર રૂપિયા સુધીની વ્યક્તિથી વેપારીને થતી UPI ચુકવણી મફત રહેશે. જો ચુકવણી બે હજાર રૂપિયાથી વધારે હોય તો પસંદગીના વેપારી વ્યવહારો પર શૂન્ય દશાંશ ચાર ટકા વેપારી ડિસ્કાઉન્ટ દર લાગશે. આ રકમ ચુકવણી વ્યવસ્થામાં જોડાયેલી બેંકો, ચુકવણી સેવા આપતી સંસ્થાઓ અને UPI અરજી સંચાલકો વચ્ચે વહેંચાશે.
આનો અર્થ સમજવા માટે એક ઉદાહરણ લઈએ. જો કોઈ ગ્રાહક કોઈ વેપારીને ત્રણ હજાર રૂપિયાની પાત્ર UPI ચુકવણી કરે છે, તો તેના પર લાગતો વેપારી ડિસ્કાઉન્ટ દર ત્રણ હજાર રૂપિયાના શૂન્ય દશાંશ ચાર ટકા પ્રમાણે ગણાશે. એટલે આ રકમ બાર રૂપિયા થાય છે. પરંતુ આ બાર રૂપિયા ગ્રાહક પાસેથી અલગથી વસૂલવાનો નિયમ નથી. સરકારના માર્ગદર્શન મુજબ બેંકોને ખાતરી કરવા કહેવામાં આવ્યું છે કે વેપારીઓ આ ખર્ચ ગ્રાહકો પર ન નાખે.
મોટી રકમની ચુકવણી માટે પણ મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. પંચોતેર હજાર રૂપિયા કે તેથી વધુની પાત્ર વેપારી ચુકવણી પર વેપારી ડિસ્કાઉન્ટ દરની મહત્તમ રકમ પ્રતિ વ્યવહાર ત્રણસો રૂપિયા રહેશે. એટલે ખૂબ મોટી રકમની ચુકવણીમાં પણ આ શુલ્ક ત્રણસો રૂપિયાથી વધારે નહીં જાય.
નાના વેપારીઓને નવી વ્યવસ્થામાં ખાસ રાહત આપવામાં આવી છે. રસ્તા પરના નાના વેપારીઓ, પડોશની દુકાનો અને અન્ય નાના વ્યવસાયોમાંથી જે વેપારીઓ યુપીઆઈના ક્યુઆર કોડ દ્વારા દર મહિને એક લાખ રૂપિયા સુધીની રકમ મેળવે છે, તેમને શૂન્ય વેપારી ડિસ્કાઉન્ટ દરની સુવિધા ચાલુ રહેશે. એટલે આવા નાના વેપારીઓ માટે નવી વ્યવસ્થાની સીધી અસર મર્યાદિત રહેશે.
વ્યક્તિથી વ્યક્તિ થતી યુપીઆઈ ચુકવણી પર પણ કોઈ નવો શુલ્ક લાગવાનો નથી. બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે થતી ચુકવણીની રકમ કેટલી પણ હોય, તે મફત રહેશે. એટલે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના પરિવારના સભ્ય, મિત્ર અથવા અન્ય વ્યક્તિને મોટી રકમ યુપીઆઈ દ્વારા મોકલે તો તેના પર આ વેપારી ડિસ્કાઉન્ટ દર લાગશે નહીં.
કેટલાક જરૂરી ક્ષેત્રો માટે અલગ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. રેલવે, દૂરસંચાર, વીમો, બળતણ અને કૃષિ સામગ્રી જેવા ક્ષેત્રોમાં બે હજાર રૂપિયાથી વધુની પાત્ર ચુકવણી પર નિશ્ચિત પાંચ રૂપિયાનો વેપારી ડિસ્કાઉન્ટ દર લાગશે. મૂડીબજાર સંબંધિત કેટલીક ચુકવણીઓ માટે પણ અલગ દર નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર નવી વ્યવસ્થાથી UPIની મોટાભાગની ચુકવણીઓ પર કોઈ અસર નહીં પડે. ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે વેપારીઓને થતી લગભગ ૯૬ ટકા UPI ચુકવણીઓ નવી વેપારી ડિસ્કાઉન્ટ દર વ્યવસ્થાથી બહાર રહેશે. તેમાં બે હજાર રૂપિયા સુધીની ચુકવણીઓ અને નાના વેપારીઓને મળતી શૂન્ય શુલ્કની સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે.
આ ફેરફારનો મુખ્ય હેતુ UPI વ્યવસ્થાને લાંબા ગાળે ટકાઉ બનાવવાનો હોવાનું સરકારનું કહેવું છે.UPIના વિસ્તરણ, સુરક્ષા અને તકનીકી માળખા માટે જરૂરી ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને મોટા મૂલ્યની કેટલીક વેપારી ચુકવણીઓ પર મર્યાદિત શુલ્કની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
આથી ૧૫ ઓક્ટોબર પછી UPI બંધ થવાનું નથી કે સામાન્ય ગ્રાહક પાસેથી દરેક ચુકવણી માટે પૈસા લેવામાં આવવાના નથી. નાની ચુકવણી, વ્યક્તિથી વ્યક્તિની ચુકવણી અને પાત્ર નાના વેપારીઓની ચુકવણી પહેલાંની જેમ મફત રહેશે. ફેરફાર મુખ્યત્વે બે હજાર રૂપિયાથી વધુની પસંદગીની વેપારી ચુકવણીઓ સુધી મર્યાદિત છે.
